Arabskie dirhemy to srebrne monety, które w IX i X wieku docierały nad Bałtyk szlakami łączącymi świat islamu, Ruś, Skandynawię i ziemie słowiańskie. Na Pomorzu często nie działały jak pieniądz o stałej wartości nominalnej. Liczyła się przede wszystkim masa srebra, dlatego całe monety cięto na fragmenty, czyli siekańce. Ten obieg kruszcu pomógł stworzyć warunki, w których później rozwinęło się własne mennictwo pierwszych Piastów.

Arabskie monety srebrne w Europie Północnej

Dirhem był srebrną monetą emitowaną w różnych częściach świata islamu. W znaleziskach z Europy Północnej pojawiają się egzemplarze pochodzące między innymi z obszarów odpowiadających dzisiejszemu Iranowi, Irakowi, Afganistanowi i północnej Afryce. Nie tworzyły one jednolitego, lokalnego systemu walutowego, lecz trafiały do obrotu wraz z kupcami, towarami i srebrem przechodzącym z rąk do rąk.

Ich obecność na ziemiach polskich i pomorskich pokazuje, że wczesnośredniowieczna Europa była gospodarczo powiązana na znacznie większą skalę, niż sugerowałby obraz izolowanych wspólnot. Srebro z terenów kalifatu docierało nad Bałtyk, a stamtąd mogło być rozprowadzane dalej. O znacznej roli tego kruszcu świadczą zarówno skarby, jak i relacja podróżnika Ibrahima ibn Jakuba, który w X wieku obserwował obieg srebra w świecie zachodniosłowiańskim.

Jak dirhemy trafiały nad Bałtyk?

Najważniejsze trasy prowadziły przez region Morza Czarnego, a następnie wzdłuż rzek. Szlak wołżański łączył obszary północnej Europy z rynkami nad Morzem Kaspijskim i dalej z ziemiami islamu. Drugi kierunek wykorzystywał Dniepr, który umożliwiał komunikację między Rusią, wybrzeżem Morza Czarnego i Bałtykiem. Towary oraz srebro mogły też przemieszczać się odcinkami lądowymi, omijając przeszkody na rzekach.

W tym obiegu uczestniczyli kupcy skandynawscy, Rusini i społeczności słowiańskie. Nie zawsze da się ustalić, kto był bezpośrednim właścicielem monet w chwili ich ukrycia. Dirhemy mogły trafić na Pomorze przez wymianę międzyregionalną, wyprawy kupieckie albo kontakty między osadami zamieszkanymi przez różne grupy.

Z ziem słowiańskich na wschód i północ eksportowano między innymi:

  • futra pozyskiwane z obszarów leśnych
  • miód i produkty pszczele
  • niewolników, którzy byli częścią ówczesnego handlu dalekosiężnego
  • lokalne wyroby oraz surowce

Na Pomorzu działały wieloetniczne ośrodki rzemiosła i wymiany, określane jako emporia. Ich położenie sprzyjało kontaktom ze Skandynawią, Rusią, Konstantynopolem i odległymi obszarami Orientu. Arabskie monety były więc nie dowodem pojedynczej wyprawy, lecz częścią większej sieci wymiany.

Dlaczego dirhemy cięto na kawałki?

Na ziemiach nadbałtyckich dirhem często funkcjonował jako pieniądz kruszcowy. O jego wartości decydowała ilość i jakość srebra, a nie sam fakt wybicia przez określonego władcę. Jeśli trzeba było zapłacić mniejszą kwotę, monetę lub srebrną ozdobę można było przeciąć i zważyć. Tak powstawały siekańce.

Nie oznacza to, że każda moneta była bezwartościowa jako znak emisji. W lokalnym obrocie jej arabska inskrypcja i pierwotna wartość nominalna miały jednak mniejsze znaczenie niż masa metalu. W podobny sposób wykorzystywano srebrne ozdoby, sztabki i inne przedmioty. W niektórych transakcjach uzupełnieniem srebra były towary, sól, żelazo, zboże albo paciorki.

Kryterium Srebro wagowe – siekańce Pieniądz monetarny
Wartość Zależała głównie od masy i jakości srebra Łączyła wartość kruszcu z wartością przypisaną monecie
Forma Całe monety, fragmenty, ozdoby i sztabki Przede wszystkim całe, rozpoznawalne monety
Rola władcy Władca był emitentem obcego srebra, lecz jego znak nie decydował o lokalnej cenie Władca określał emisję, kontrolował mennicę i mógł wymagać rozliczeń w monetach

Zmiana nie nastąpiła jednego dnia. W X wieku obok dirhemów pojawiały się coraz liczniej denary zachodnioeuropejskie, zwłaszcza bawarskie i saskie. W pierwszych dziesięcioleciach XI wieku w skarbach zaczęło przybywać całych monet, co wskazuje na rosnącą rolę pieniądza o ustalonej wartości obiegowej.

Co mówią znaleziska ze Strzelinka i Anklam?

Skarby są ważne nie tylko ze względu na liczbę monet. Ich układ, miejsce ukrycia i zawartość pozwalają rekonstruować szlaki handlowe, zamożność właścicieli oraz sposób przechowywania srebra. W Strzelinku na Pomorzu monety umieszczono w ręcznie lepionym naczyniu ceramicznym, zakopanym najpewniej na przełomie IX i X wieku. Wstępnie wydobyto około 200 całych monet i prawie 500 fragmentów. Wśród nich rozpoznano perskie drachmy oraz dirhemy, a część egzemplarzy może być jeszcze starsza i pochodzić z emisji sasanidzkich.

Kontekst znaleziska ma tu zasadnicze znaczenie. Naczynie znajdowało się w pobliżu dawnego cieku łączącego się z rozlewiskiem Słupi, czyli w miejscu sprzyjającym transportowi rzecznemu. Nie dowodzi to, że skarb należał do konkretnego kupca, ale wzmacnia interpretację Pomorza jako obszaru intensywnych kontaktów. Depozyt mógł być majątkiem handlarza, zapasem srebra przeznaczonym do dalszej wymiany albo oszczędnościami ukrytymi w okresie zagrożenia.

Podobną wymowę ma znalezisko z okolic Anklam w północno-wschodnich Niemczech. Na stanowisku odkryto 82 arabskie monety, fragmenty monet, srebrną opaskę oraz trzy sztabki. Najstarszy egzemplarz datowano prawdopodobnie na około 610 rok, a najmłodszy na około 820 rok. Miejsce znajdowało się w pobliżu osady Słowian połabskich i siedliska wiązanego z obecnością Wikingów. Zestawienie monet z innymi przedmiotami pokazuje, że srebro przechowywano w różnych postaciach, nie tylko jako gotowe monety.

W skarbach wczesnośredniowiecznych występują zwykle trzy grupy zabytków:

  • monety całe i pocięte na fragmenty
  • biżuteria oraz inne srebrne ozdoby
  • srebro przeznaczone do dalszej obróbki, w tym sztabki i złom

Współczesne badania łączą analizę numizmatyczną z archeologią krajobrazu i archeometrią. Badacze opisują typy monet, porównują ich znaleziska i analizują skład stopu. Skaningowy mikroskop elektronowy ze spektroskopem dyspersji energii może pomóc określić proporcje metali, różnice między emisjami oraz sposób przygotowania kruszcu. Takie wyniki nie zastępują kontekstu archeologicznego, lecz pozwalają lepiej odtworzyć pochodzenie srebra i praktykę menniczą.

O wartości znaleziska decyduje nie tylko sama moneta, lecz także miejsce jej odkrycia, układ depozytu i relacja z innymi zabytkami.

Od arabskiego srebra do monet Piastów

Za rządów Mieszka I na ziemiach polskich nie funkcjonowała jeszcze regularna, dobrze udokumentowana emisja własnych monet. Obce srebro było jednak potrzebne do opłacania drużyny, nabywania towarów i wzmacniania zaplecza władzy. W tym sensie dirhemy tworzyły materialne podstawy gospodarki, w której książę mógł gromadzić i rozdysponowywać kruszec.

Pierwsze monety Piastów nie były prostą kopią dirhemów. Były denarami, których znaczenie wynikało nie tylko z ilości srebra, lecz także z osoby emitenta, znaku władzy i organizacji państwa. Bolesław Chrobry zaczął bić własne emisje między innymi dlatego, że moneta podkreślała jego pozycję jako chrześcijańskiego władcy i uczestnika europejskiego systemu politycznego.

Wczesne denary często naśladowały wzory niemieckie, czeskie, duńskie, angielskie i rusko-bizantyńskie. Jednocześnie umieszczano na nich imię księcia, nazwy ośrodków oraz symbole związane z państwem. Znane są także emisje Bolesława Chrobrego z legendami odnoszącymi się do Poznania, Gniezna czy Polski. Około 25 rozpoznanych typów jego monet pokazuje, że mennictwo było narzędziem nie tylko płatniczym, ale też reprezentacyjnym.

Nie należy jednak utożsamiać pojawienia się denarów z natychmiastowym zanikiem srebra wagowego. Przez pewien czas oba sposoby rozliczeń współistniały. Stopniowo państwo mogło zwiększać znaczenie całej monety, zwłaszcza gdy system fiskalny wymagał określonej formy zapłaty. Własna mennica dawała władcy prestiż i możliwość kontroli nad emisją, lecz jej rozwój był procesem nierównym, a chronologia najstarszych polskich monet nadal pozostaje przedmiotem badań.

Arabskie dirhemy nie były więc kolekcjonerskimi monetami w dzisiejszym sensie. Były narzędziem wymiany, zasobem srebra i świadectwem odległych relacji gospodarczych. Ich napływ pomógł połączyć ziemie nadbałtyckie z rynkami Orientu, a doświadczenie obrotu kruszcem stworzyło jedno z podłoży, na których pierwsi Piastowie budowali własny system monetarny i państwowy.