Platyna występuje na Ziemi bardzo rzadko i nierównomiernie. Największe złoża znajdują się w Republice Południowej Afryki, przede wszystkim w kompleksie Bushveld, a ważne obszary wydobycia leżą także w Rosji, Kanadzie i Zimbabwe. Geologicznie metal ten jest związany głównie z magmowymi złożami rud niklu, miedzi i chromu. Znacznie rzadziej pojawia się w złożach okruchowych, powstałych po niszczeniu skał macierzystych.

W jakich warunkach powstają złoża platyny?

Platyna należy do metali z grupy platynowców, obejmującej także pallad, rod, iryd, ruten i osm. W przyrodzie może występować w postaci rodzimej, czyli jako niemal czysty pierwiastek, ale często towarzyszy minerałom zawierającym nikiel, miedź, żelazo i siarkę.

Najważniejsze koncentracje platyny tworzą się podczas krystalizacji wielkich intruzji magmowych. Gorąca magma bogata w magnez i żelazo, określana jako maficzna lub ultramaficzna, powoli stygnie w głębi skorupy ziemskiej. W czasie tego procesu minerały krystalizują w określonej kolejności, a niektóre składniki rudonośne gromadzą się w wyraźnych warstwach. Tak powstają złoża magmowe, nazywane też warstwowymi lub stratyfikowanymi.

Występują również złoża okruchowe. Tworzą się wtedy, gdy erozja niszczy skały zawierające platynę, a odporne chemicznie ziarna metalu zostają przeniesione przez wodę i osadzają się w korytach rzek lub żwirach. Ten typ występowania miał znaczenie historyczne między innymi na Uralu, Alasce i w Kolumbii, ale współczesne wydobycie przemysłowe opiera się głównie na złożach magmowych.

Najważniejsze różnice między tymi typami złóż można ująć następująco:

  • Złoża magmowe powstają wewnątrz dużych kompleksów skał maficznych i ultramaficznych. Są głównym źródłem przemysłowej platyny oraz pozostałych platynowców.
  • Złoża okruchowe powstają wskutek wietrzenia i erozji skał macierzystych. Platyna gromadzi się w osadach rzecznych jako ciężkie, odporne ziarna lub bryłki.

Gdzie znajdują się największe złoża platyny?

Największe znaczenie ma południowa Afryka. Kompleks Bushveld w Republice Południowej Afryki jest największą znaną strukturą tego typu i obejmuje rozległe, warstwowane skały magmowe. Zawiera około 90% znanych zasobów platynowców według danych przywoływanych w opracowaniach geologicznych. W jego obrębie platyna występuje razem z palladem, rodem, niklem, miedzią i chromem.

Pozostałe ważne regiony mają inny charakter geologiczny. W Norylsku w Rosji oraz w rejonie Sudbury w Kanadzie platynowce są związane przede wszystkim z wielkimi złożami rud niklu i miedzi. W Zimbabwe znaczenie ma Wielka Dajka, czyli rozległa, warstwowana struktura skał ultramaficznych.

Region Typ złoża Główne cechy
Kompleks Bushveld, RPA Złoże magmowe, warstwowe Najważniejszy na świecie obszar występowania platynowców. Platyna tworzy warstwy wśród skał maficznych i ultramaficznych.
Norylsk, Rosja Złoże magmowe rud niklu i miedzi Platynowce są odzyskiwane głównie jako składnik towarzyszący wydobyciu niklu, miedzi i innych metali.
Sudbury, Kanada Złoże magmowe niklowo-miedziowe Platyna i pallad występują jako domieszki w rozległym systemie rud metali bazowych.
Wielka Dajka, Zimbabwe Złoże magmowe, warstwowe Długa struktura zbudowana ze skał ultramaficznych, zawierająca platynowce w wybranych horyzontach rudonośnych.

Platynę wydobywa się także w mniejszych ilościach w Finlandii, Stanach Zjednoczonych, Australii, Chinach, Kolumbii i na Półwyspie Kolskim. W przypadku złóż okruchowych ważne historycznie były Ural, Alaska i Kolumbia, gdzie metal występował w osadach rzecznych pochodzących z erozji skał ultramaficznych.

Dlaczego wydobycie platyny jest skoncentrowane?

Samo występowanie platyny w skałach nie oznacza jeszcze, że można ją opłacalnie wydobywać. Metal jest rozproszony w rudzie w bardzo małych ilościach, a jego ziarna często są związane z minerałami niklu, miedzi i żelaza. Dlatego platyna zwykle trafia na rynek jako produkt uboczny wydobycia oraz przerobu innych metali.

Proces obejmuje między innymi rozdrabnianie skały, wzbogacanie rudy, oddzielanie koncentratu i wieloetapową rafinację. Separacja platynowców wymaga zaawansowanych instalacji, ponieważ platyna występuje razem z metalami o podobnych właściwościach chemicznych. Opłacalność kopalni zależy więc nie tylko od zawartości platyny, lecz także od obecności niklu, miedzi, palladu i rodu.

W RPA dodatkową trudnością jest często głębokość eksploatacji oraz warstwowa budowa rudonośnych horyzontów. W Norylsku i Sudbury znaczenie mają natomiast warunki górnicze, skład rud i koszty ich przerobu. Takie wymagania ograniczają liczbę miejsc, w których wydobycie platyny ma przemysłowe uzasadnienie.

Znaczenie lokalizacji złóż platyny

Silna koncentracja zasobów w kilku regionach sprawia, że światowa podaż platyny zależy od sytuacji gospodarczej, energetycznej i politycznej przede wszystkim w RPA i Rosji. Ma to znaczenie dla przemysłu wykorzystującego ten metal między innymi w katalizatorach, elektrodach i ogniwach paliwowych. Geografia złóż decyduje więc nie tylko o miejscu wydobycia, ale także o stabilności dostaw dla całego rynku.