Platyna występuje na Ziemi bardzo rzadko i nierównomiernie. Największe złoża znajdują się w Republice Południowej Afryki, przede wszystkim w kompleksie Bushveld, a ważne obszary wydobycia leżą także w Rosji, Kanadzie i Zimbabwe. Geologicznie metal ten jest związany głównie z magmowymi złożami rud niklu, miedzi i chromu. Znacznie rzadziej pojawia się w złożach okruchowych, powstałych po niszczeniu skał macierzystych.
W jakich warunkach powstają złoża platyny?
Platyna należy do metali z grupy platynowców, obejmującej także pallad, rod, iryd, ruten i osm. W przyrodzie może występować w postaci rodzimej, czyli jako niemal czysty pierwiastek, ale często towarzyszy minerałom zawierającym nikiel, miedź, żelazo i siarkę.
Najważniejsze koncentracje platyny tworzą się podczas krystalizacji wielkich intruzji magmowych. Gorąca magma bogata w magnez i żelazo, określana jako maficzna lub ultramaficzna, powoli stygnie w głębi skorupy ziemskiej. W czasie tego procesu minerały krystalizują w określonej kolejności, a niektóre składniki rudonośne gromadzą się w wyraźnych warstwach. Tak powstają złoża magmowe, nazywane też warstwowymi lub stratyfikowanymi.
Występują również złoża okruchowe. Tworzą się wtedy, gdy erozja niszczy skały zawierające platynę, a odporne chemicznie ziarna metalu zostają przeniesione przez wodę i osadzają się w korytach rzek lub żwirach. Ten typ występowania miał znaczenie historyczne między innymi na Uralu, Alasce i w Kolumbii, ale współczesne wydobycie przemysłowe opiera się głównie na złożach magmowych.
Najważniejsze różnice między tymi typami złóż można ująć następująco:
- Złoża magmowe powstają wewnątrz dużych kompleksów skał maficznych i ultramaficznych. Są głównym źródłem przemysłowej platyny oraz pozostałych platynowców.
- Złoża okruchowe powstają wskutek wietrzenia i erozji skał macierzystych. Platyna gromadzi się w osadach rzecznych jako ciężkie, odporne ziarna lub bryłki.
Gdzie znajdują się największe złoża platyny?
Największe znaczenie ma południowa Afryka. Kompleks Bushveld w Republice Południowej Afryki jest największą znaną strukturą tego typu i obejmuje rozległe, warstwowane skały magmowe. Zawiera około 90% znanych zasobów platynowców według danych przywoływanych w opracowaniach geologicznych. W jego obrębie platyna występuje razem z palladem, rodem, niklem, miedzią i chromem.
Pozostałe ważne regiony mają inny charakter geologiczny. W Norylsku w Rosji oraz w rejonie Sudbury w Kanadzie platynowce są związane przede wszystkim z wielkimi złożami rud niklu i miedzi. W Zimbabwe znaczenie ma Wielka Dajka, czyli rozległa, warstwowana struktura skał ultramaficznych.
| Region | Typ złoża | Główne cechy |
|---|---|---|
| Kompleks Bushveld, RPA | Złoże magmowe, warstwowe | Najważniejszy na świecie obszar występowania platynowców. Platyna tworzy warstwy wśród skał maficznych i ultramaficznych. |
| Norylsk, Rosja | Złoże magmowe rud niklu i miedzi | Platynowce są odzyskiwane głównie jako składnik towarzyszący wydobyciu niklu, miedzi i innych metali. |
| Sudbury, Kanada | Złoże magmowe niklowo-miedziowe | Platyna i pallad występują jako domieszki w rozległym systemie rud metali bazowych. |
| Wielka Dajka, Zimbabwe | Złoże magmowe, warstwowe | Długa struktura zbudowana ze skał ultramaficznych, zawierająca platynowce w wybranych horyzontach rudonośnych. |
Platynę wydobywa się także w mniejszych ilościach w Finlandii, Stanach Zjednoczonych, Australii, Chinach, Kolumbii i na Półwyspie Kolskim. W przypadku złóż okruchowych ważne historycznie były Ural, Alaska i Kolumbia, gdzie metal występował w osadach rzecznych pochodzących z erozji skał ultramaficznych.
Dlaczego wydobycie platyny jest skoncentrowane?
Samo występowanie platyny w skałach nie oznacza jeszcze, że można ją opłacalnie wydobywać. Metal jest rozproszony w rudzie w bardzo małych ilościach, a jego ziarna często są związane z minerałami niklu, miedzi i żelaza. Dlatego platyna zwykle trafia na rynek jako produkt uboczny wydobycia oraz przerobu innych metali.
Proces obejmuje między innymi rozdrabnianie skały, wzbogacanie rudy, oddzielanie koncentratu i wieloetapową rafinację. Separacja platynowców wymaga zaawansowanych instalacji, ponieważ platyna występuje razem z metalami o podobnych właściwościach chemicznych. Opłacalność kopalni zależy więc nie tylko od zawartości platyny, lecz także od obecności niklu, miedzi, palladu i rodu.
W RPA dodatkową trudnością jest często głębokość eksploatacji oraz warstwowa budowa rudonośnych horyzontów. W Norylsku i Sudbury znaczenie mają natomiast warunki górnicze, skład rud i koszty ich przerobu. Takie wymagania ograniczają liczbę miejsc, w których wydobycie platyny ma przemysłowe uzasadnienie.
Znaczenie lokalizacji złóż platyny
Silna koncentracja zasobów w kilku regionach sprawia, że światowa podaż platyny zależy od sytuacji gospodarczej, energetycznej i politycznej przede wszystkim w RPA i Rosji. Ma to znaczenie dla przemysłu wykorzystującego ten metal między innymi w katalizatorach, elektrodach i ogniwach paliwowych. Geografia złóż decyduje więc nie tylko o miejscu wydobycia, ale także o stabilności dostaw dla całego rynku.



