Polska nie posiada dziś oryginalnego kompletu koron i insygniów koronacyjnych. Większość najważniejszych regaliów zrabowano z Wawelu w 1795 roku, a następnie rozmontowano i zniszczono w Prusach. Z dawnego skarbca ocalał przede wszystkim Szczerbiec – miecz koronacyjny królów Polski, przechowywany obecnie na Wawelu. Współczesne korony prezentowane w Polsce są najczęściej rekonstrukcjami albo pamiątkami po innych władcach.
Jak Polska straciła klejnoty koronne?
Polskie regalia przechowywano w Skarbcu Koronnym na Wawelu. W XVIII wieku należały do nich między innymi korony, berła, jabłka królewskie i miecze ceremonialne. Dostęp do skarbca był wyjątkowo ograniczony. Prowadziło do niego sześć żelaznych drzwi, a klucze znajdowały się u sześciu senatorów. Ostatnią lustrację przeprowadzono w 1792 roku.
Po zajęciu Krakowa przez wojska pruskie Antoni von Hoym, pruski gubernator miasta, zorganizował włamanie do skarbca. W nocy z 3 na 4 października 1795 roku jego ludzie wywieźli z Wawelu ponad sto przedmiotów. Nie chodziło o pozbawienie Polaków symboli państwowości, lecz o wartość złota, srebra i kamieni szlachetnych. Włamywacze pozostawili nawet niektóre stare miecze, uznając je za bezwartościowe pod względem kruszcowym.
Skradzione przedmioty trafiły do Prus. W 1809 roku rozpoczęto ich rozmontowywanie, a w 1811 roku polskie regalia zostały komisyjnie zniszczone w Królewcu. Złoto i srebro przeznaczono na monety, natomiast kamienie oraz perły oddano do sprzedaży. Dokumenty pruskie potwierdzają, że proces ten zakończył fizyczne istnienie większości koron.
Przed zniszczeniem utracono między innymi:
- Koronę Chrobrego – główną koronę koronacyjną królów Polski.
- Koronę królowych – używaną podczas koronacji małżonek polskich monarchów.
- Koronę homagialną – przeznaczoną do odbierania hołdów lennych.
- Koronę węgierską – prywatne insygnium związane ze Stefanem Batorym.
- Koronę szwedzką – prywatną koronę Wazów, później przekazaną do Skarbca Koronnego.
- Berła, jabłka królewskie i inne kosztowności należące do dawnego zespołu regaliów.
Co z polskich klejnotów koronnych ocalało?
Najważniejszym zachowanym oryginalnym insygnium jest Szczerbiec. Od koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku aż do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego pełnił funkcję miecza koronacyjnego polskich królów. Nie jest to jednak miecz Bolesława Chrobrego, jak głosi późniejsza legenda. Zabytek pochodzi ze średniowiecza, a jego dokładne początki wciąż nie są całkowicie wyjaśnione.
Szczerbiec zniknął z Wawelu razem z innymi przedmiotami w 1795 roku, lecz nie został przetopiony. W XIX wieku znalazł się w rękach rosyjskich kolekcjonerów, a później trafił do Ermitażu. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powrócił do kraju i jest dziś jednym z najcenniejszych eksponatów Skarbca Koronnego na Wawelu.
W polskich zbiorach znajdują się także inne przedmioty związane z monarchią, koronacjami i dawną władzą. Nie należy jednak utożsamiać ich z oryginalnym kompletem regaliów używanym przez większość królów Polski.
| Obiekt | Status | Uwagi |
|---|---|---|
| Szczerbiec | Oryginał | Średniowieczny miecz koronacyjny królów Polski, przechowywany na Wawelu. |
| Korona Chrobrego | Utracona | Została zniszczona wraz z innymi polskimi regaliami w Prusach. |
| Korona królowych | Utracona | Oryginalne insygnium koronacyjne żon polskich królów nie zachowało się. |
| Korona homagialna | Utracona | Korona używana podczas przyjmowania hołdów lennych została rozmontowana. |
| Rekonstrukcje koron, berła i jabłka | Współczesne kopie | Wykonano je na podstawie opisów, inwentarzy i zachowanych przedstawień. |
| Insygnia Augusta III i Marii Józefy | Oryginalne regalia zastępcze | Powstały w Dreźnie na koronację w 1734 roku i są przechowywane w Muzeum Narodowym w Warszawie. |
Warto też odróżnić insygnia koronacyjne od prywatnych pamiątek monarchów. Na przykład miecz ceremonialny Zygmunta I Starego, przedmioty związane ze Stanisławem Augustem Poniatowskim czy dary papieskie dla Jana III Sobieskiego są cennymi zabytkami, ale nie tworzą dawnego kompletu koronacyjnego.
Czy polskie korony naprawdę mogą być ukryte?
Opowieści o ocalonej Koronie Chrobrego i innych koronach ukrytych przed Prusakami pojawiały się już w XIX wieku. Sprzyjała im atmosfera romantyzmu oraz fakt, że przez pewien czas pruskie władze nie ujawniały pełnego losu zrabowanych przedmiotów. W kolejnych wersjach legend korony miały trafić między innymi na Wołyń, Lubelszczyznę albo do Austrii.
Nie ma jednak wiarygodnych dowodów na przetrwanie oryginalnych koron. Pruskie inwentarze i późniejsze dokumenty opisują rozmontowanie regaliów, przetopienie metali oraz sprzedaż kamieni i pereł. Ocalał Szczerbiec, ale jego los różnił się od losu koron. Dlatego nie można na tej podstawie zakładać, że zachował się również ukryty komplet insygniów.
Najkrótsza odpowiedź brzmi więc: Polska ma oryginalny Szczerbiec i wiele innych królewskich pamiątek, ale nie ma oryginalnych koron koronacyjnych z dawnego Skarbca Koronnego. Korony oglądane dziś na wystawach to przede wszystkim rekonstrukcje, natomiast historyczny komplet został bezpowrotnie zniszczony na początku XIX wieku.
